Birleşen Ştatlar tarapyndan kabul edilen agressiw we jogapkärçiliksiz maliýe syýasaty dünýäde uly inflýasiýa sebäp boldy, giň gerimli ykdysady bozulmalara we garyplygyň, esasanam ösýän ýurtlarda, ep-esli ýokarlanmagyna sebäp boldy diýip, global bilermenler aýdýarlar.
Iýun aýynda 9 prosentden geçen ABŞ-nyň inflýasiýasynyň öňüni almak üçin göreşýän ABŞ-nyň Federal Rezerw ulgamy göterim derejelerini dört gezek 2,25-2,5 prosent aralygyndaky häzirki derejä çykardy.
Ermenistanyň Ýerewan şäherindäki Syýasy we Ykdysady Strategik Barlaglar Merkeziniň başlygy Benýamin Pogosýan “China Daily” gazetine beren interwýusynda bahalaryň ýokarlanmagynyň global maliýe bazarlaryny bozandygyny, köp ösýän ýurtlaryň rekord derejede ýokary inflýasiýa bilen ýüzbe-ýüz bolandygyny we dürli halkara kynçylyklarynyň öňünde maliýe durnuklylygyny tapmak synanyşyklarynyň togtadylandygyny aýtdy.
"Bu eýýäm ýewronyň we käbir beýleki walýutalaryň ep-esli derejede gymmatlamagyna getirdi we inflýasiýany güýçlendirmegini dowam etdirer" - diýdi ol.
Annapolisde (Merilend ştaty) inflýasiýa ýokarlanýan mahaly sarp edijiler Safeway azyk dükanyndan et satyn alýarlar
Tunisde dollaryň güýçli bolmagy we däne we energiýa bahalarynyň keskin ýokarlanmagy ýurduň býujet defisitini şu ýyl JIÖ-niň öň çaklanylýan 6,7 prosentinden 9,7 prosentine çenli ýokarlandyrmagyna garaşylýar diýip, merkezi bankyň başlygy Maruan Abassi aýtdy.
Şu ýylyň ahyryna çenli ýurduň döwlet bergileriniň möçberiniň 114,1 milliard dinara (35,9 milliard dollar) ýa-da jemi içerki önüminiň 82,6 göterimine ýetmegine garaşylýar. Maýa goýum banky "Morgan Stanley" mart aýynda Tunisiň maliýe ýagdaýynyň häzirki ýaramazlaşmagy dowam etse, defolt bilen ýüzbe-ýüz boljakdygyny duýdurdy.
Türkiýäniň ýyllyk inflýasiýa derejesi iýul aýynda rekord derejede - 79,6 göterime ýetdi, bu 24 ýylyň iň ýokary derejesidir. 21-nji awgustda bir dollar 18,09 türk lirasyndan söwda edildi, bu bolsa bir ýyl mundan ozal, bir dollaryň kursy 8,45 lira bolanda, bahasynyň 100 göterim pese gaçmagyny aňladýar.
Hökümetiň ýokary inflýasiýa sebäpli dörän maliýe kynçylyklaryndan adamlary goramak üçin iň pes aýlygy ýokarlandyrmak ýaly tagallalaryna garamazdan, türkler gün-güýjüni üpjün etmekde kynçylyk çekýärler.
Ankaradaky arzan harytlar dükanynyň eýesi Tuncaý Ýüksel ýylyň başyndan bäri bahalaryň ýokarlanmagy sebäpli maşgalasynyň et we süýt önümleri ýaly azyk önümleriniň sanawyndan çykarylandygyny aýtdy.
"Hemme zat gymmatlady we raýatlaryň satyn alyş güýji ep-esli pese gaçdy" diýip, Sinhua habar agentligi Ýukseliň sözlerini sitirledi. "Käbir adamlar esasy zerur zatlary satyn almaga mümkinçiligi ýok".
ABŞ-nyň Federal Rezerw ulgamynyň (FED) göterim derejesiniň ýokarlanmagy "ösýän ýurtlarda inflýasiýa sebäp boldy" we bu hereket jogapkärçiliksiz diýip, Pogosýan aýtdy.
"ABŞ öz geosyýasy bähbitlerini amala aşyrmak üçin dollar gegemoniýasyny ulanýar. ABŞ öz hereketleri üçin jogapkärçilik çekmelidir, esasanam ABŞ özüni hemmeleriň aladasyny edýän adam hukuklarynyň global goragçysy hökmünde görkezýär."
"Bu on millionlarça adamyň durmuşyny has-da betbagt edýär, ýöne men ABŞ-nyň muňa asla üns bermeýändigine ynanýaryn."
ABŞ-nyň Federal Rezerw ulgamynyň başlygy Jerom Pauell 26-njy awgustda ABŞ-nyň geljek aýlarda has uly göterim derejesini ýokarlandyrmagynyň mümkindigini we 40 ýylyň dowamynda iň ýokary inflýasiýany basyp ýatyrmaga berk ygrarlydygyny duýdurdy.
Pekin uniwersitetiniň Guanghua dolandyryş mekdebiniň dosenti Tang Ýao inflýasiýany peseltmek Waşingtonyň ilkinji ileri tutýan meselesidigini, şonuň üçin Fed-iň geljek ýylyň köp böleginde göterimleri ýokarlandyrmagyny dowam etdirmegine garaşylýandygyny aýtdy.
Tang bu ýagdaýyň global likwidlik krizisine sebäp boljakdygyny, global bazarlardan ABŞ-na uly möçberde maýa akymynyň we köp sanly beýleki walýutalaryň gymmatynyň peselmegine sebäp boljakdygyny aýtdy we bu syýasatyň paýnamalar we obligasiýalar bazarynyň hem pese gaçmagyna, ykdysady we maliýe esaslary gowşak ýurtlaryň bolsa bergileriň tölenmezliginiň artmagy ýaly has köp töwekgelçiliklere duçar boljakdygyny sözüne goşdy.
Halkara Walýuta Gaznasy şeýle hem Fed-iň baha basyşlaryna garşy göreşmek synanyşyklarynyň daşary ýurt walýutasyndaky bergiler bilen ýüklenen ösüp gelýän bazarlara täsir edip biljekdigini duýdurdy.
"Dünýä maliýe şertleriniň tertipsiz berkemegi maliýe taýdan gowşaklygy ýokary bolan, pandemiýa bilen baglanyşykly çözülmedik kynçylyklary bolan we daşarky maliýeleşdirmäge uly mätäçlikleri bolan ýurtlar üçin has-da kyn bolar" diýlip, onda aýdylýar.
Üstünden ýaýraýan täsir
Şençžen Maglumat Ykdysadyýeti Institutynyň Fintehn Merkeziniň ýerine ýetiriji direktory Wu Haýfeng hem Fed-iň syýasatynyň beýleki ýurtlara täsiri barada alada bildirip, onuň halkara bazarlaryna näbellilikleri we betbagtçylygy getirýändigini we köp ykdysadyýetlere agyr zarba urýandygyny aýtdy.
Wu şeýle diýdi: “Prosent stawkalarynyň ýokarlandyrylmagy ABŞ-nyň içerki inflýasiýasyny netijeli peseltmedi, şeýle hem ýurduň sarp ediji bahalaryny ýeňilleşdirmedi”.
Resmi maglumatlara görä, ABŞ-nyň sarp ediş bahalarynyň inflýasiýasy iýun aýyna çenli 12 aýyň dowamynda 9,1 prosent ýokarlandy, bu bolsa 1981-nji ýylyň noýabr aýyndan bäri iň çalt ösüşdir.
Şeýle-de bolsa, ABŞ baýlar we harby-senagat toplumy ýaly şahsy bähbitlere garşy hereket etmek islemeýändigi üçin bularyň hemmesini boýun almaga we globallaşmagy güýçlendirmek üçin beýleki ýurtlar bilen işleşmäge isleg bildirmeýär diýip, Wu aýtdy.
Mysal üçin, Hytaýa girizilen tarifleriň ýa-da beýleki ýurtlara garşy girizilen islendik sanksiýalaryň ABŞ-nyň sarp edijileriniň has köp çykdajy etmegine we ABŞ-nyň ykdysadyýetine howp salmagyndan başga täsiri ýok diýip, Wu aýtdy.
Bilermenler sanksiýalary ABŞ-nyň dollar gegemoniýasyny berkitmegiň ýene bir usuly hökmünde görýärler.
1944-nji ýylda Bretton Wuds ulgamy döredilenden bäri ABŞ dollary global ätiýaçlyk walýutasynyň roluny öz üstüne aldy we onlarça ýylyň dowamynda ABŞ dünýäde birinji orundaky ykdysadyýet hökmündäki ornuny saklap galdy.
Şeýle-de bolsa, 2008-nji ýyldaky dünýä maliýe krizisi ABŞ-nyň mutlak gegemoniýasynyň soňunyň başlangyjyny alamatlandyrdy. ABŞ-nyň pese gaçmagy we Hytaý, Russiýa, Hindistan we Braziliýa ýaly "başgalaryň güýçlenmegi" ABŞ-nyň birinjiligine şübhe döretdi diýip, Pogosýan aýtdy.
ABŞ beýleki güýç merkezlerinden barha artýan bäsdeşlik bilen ýüzbe-ýüz bolup başlanda, başgalaryň güýçlenmegini çäklendirmek we ABŞ-nyň gegemoniýasyny saklamak üçin dollaryň global ätiýaçlyk walýutasy hökmünde roluny ulanmak kararyna geldi.
Ol dollaryň pozisiýasyny ulanyp, ABŞ ýurtlary we kompaniýalary ABŞ-nyň syýasatyna eýermeseler, halkara maliýe ulgamyndan çykarjakdygyny aýdyp, olara haýbat atdy diýip aýtdy.
“Bu syýasatyň ilkinji pidasy Eýran boldy, ol agyr ykdysady sanksiýalara sezewar boldy” diýip, Pogosýan aýtdy. “Soňra ABŞ bu sanksiýa syýasatyny Hytaýa garşy, esasanam 5G ulgamlary we emeli intellekt ýaly ugurlarda Amerikanyň IT ägirdleri üçin möhüm bäsdeş bolan Huawei we ZTE ýaly Hytaýyň telekommunikasiýa kompaniýalaryna garşy ulanmak kararyna geldi”.
Geosyýasy gural
Pogosýanyň aýtmagyna görä, ABŞ hökümeti dollary öz geosyýasy bähbitlerini öňe sürmek we başgalaryň ösüşini çäklendirmek üçin esasy gural hökmünde barha köp ulanýar, dollara bolan ynam pese gaçýar we köp ösýän ýurtlar ony söwda üçin esasy walýuta hökmünde taşlamaga meýilli.
"Bu ýurtlar ABŞ dollaryna garaşlylygyny azaltmak üçin mehanizmleri işläp düzmeli, ýogsam olar ABŞ-nyň ykdysadyýetlerini ýok etmek üçin yzygiderli howp astynda bolarlar."
Guanghua dolandyryş mekdebiniň Tang ösýän ykdysadyýetleriň ABŞ ykdysadyýetine garaşlylygyny azaltmak üçin esasy söwda hyzmatdaşlarynyň, maliýeleşdirme çeşmeleriniň we maýa goýum ugurlarynyň sanyny köpeltmek arkaly söwda we maliýe ulgamynda diwersifikasiýalaşdyrmalydygyny teklip etdi.
Tang dollaryň azalmagy gysga we orta möhletde kyn bolardy, ýöne güýçli we diwersifikasiýalaşdyrylan global maliýe bazary we walýuta ulgamy ABŞ dollaryna garaşlylygy azaldyp we halkara maliýe tertibini durnuklaşdyryp biler diýdi.
Köp ýurtlar ABŞ-nyň bergileriniň möçberini azaltdylar we daşary ýurt walýuta gorlaryny diwersifikasiýalaşdyrmaga başladylar.
Ysraýyl Banky aprel aýynda Kanadanyň, Awstraliýanyň, Ýaponiýanyň we Hytaýyň walýutalaryny öň ABŞ dollary, Britaniýa funty we ýewro bilen çäklendirilen daşary ýurt walýuta gorlaryna goşandygyny yglan etdi.
ABŞ dollary ýurduň daşary ýurt ätiýaçlyk portfeliniň 61 göterimini düzýär, öň bolsa bu görkeziji 66,5 göterimdi.
Müsüriň merkezi banky şu ýylyň birinji çärýeginde 44 metrik tonna altyn satyn alyp, diwersifikasiýalaşdyrylan portfel strategiýasyny hem saklady, bu bolsa 54 prosent ösüşdir diýip, Bütindünýä Altyn Geňeşi habar berdi.
Hindistan we Eýran ýaly beýleki ýurtlar halkara söwdasynda milli walýutalary ulanmagyň mümkinçiliklerini ara alyp maslahatlaşýarlar.
Eýranyň Ýokary Lideri Aýatolla Ali Hameneýi iýul aýynda Orsýet bilen ikitaraplaýyn söwdada dollardan tapgyrlaýyn ýüz öwürmeklige çagyrdy. 19-njy iýulda Yslam respublikasy daşary ýurt walýuta bazarynda rial-rubl söwdasyny başlady.
“Dollar global ätiýaçlyk walýutasy hökmünde öz roluny saklaýar, ýöne dollarlaşdyrma prosesi çaltlaşyp başlady” diýip, Pogosýan aýtdy.
Şeýle hem, Sowuk uruşdan soňky düzgüniň üýtgemegi hökman köp polýarly dünýäniň döredilmegine we ABŞ-nyň mutlak gegemoniýasynyň soňuna getirer diýip, ol aýtdy.
Ýerleşdirilen wagty: 2022-nji ýylyň 5-nji sentýabry
