Bu örän köne bir hekaýa. Amerikaly raýat urşundan (1861-65) öň Birleşen Ştatlarda gulçulyk kanuny bolanda-da, ýurt özüni dünýä demokratik nusga hökmünde görkezmäge çalyşdy. Şol wagta çenli hiç bir ýewropaly ýa-da Demirgazyk Amerika ýurdunyň alyp baran iň gandöküşikli raýat urşy hem bu babatda öz-özüne bolan garaýşyny üýtgetmedi.
XX asyryň üçden iki böleginde ABŞ-nyň günorta ştatlarynda, hatda ABŞ-nyň goşunlarynyň köp sanlysy dünýäniň dürli künjeklerinde, adatça rehimsiz zalymlaryň adyndan, demokratiýany goramak üçin göreşen mahaly-da, iň kemsidiji we zalym segregasiýa - köplenç linç etmek, gynamak we öldürmek arkaly amala aşyryldy.
ABŞ-nyň dünýäde demokratiýanyň we kanuny hökümetiň ýeke-täk nusgasyny görkezýändigi baradaky pikir öz-özünden absurddyr. Sebäbi ABŞ-nyň syýasatçylarynyň we bilermenleriniň çäksiz beýan etmek isleýän "erkinligi" bir zady aňladýan bolsa, onda ol iň bolmanda dürlüligi çydamly saklamak azatlygy bolmalydyr.
Emma soňky 40 we ondan hem köp ýylyň dowamynda ABŞ-nyň yzygiderli administrasiýalary tarapyndan mejbury ýagdaýda ornaşdyrylan neokonserwatiw ahlak düýpgöter başgaça. Olaryň pikiriçe, "erkinlik" diňe ABŞ-nyň milli bähbitlerine, syýasatyna we öňünden pikirlerine laýyk gelen halatynda resmi taýdan azatdyr.
Bu açyk-aýdyň absurdlyk we kör tekepbirlik ABŞ-nyň Owganystandan Yraga çenli ýurtlary dowam etdirýän mikro dolandyryşyny we de-fakto basyp almagyny, şeýle hem Damask hökümetiniň we halkara hukugynyň bildirýän haýyşlaryna berk garşy çykyp, ABŞ-nyň Siriýadaky harby güýjüniň dowam etmegini esaslandyrmak üçin ulanyldy.
Saddam Hüseýin 1970-nji we 1980-nji ýyllarda Eýrana hüjüm etmek barada buýruk berende we Ýakyn Gündogaryň taryhyndaky iň gandöküşikli uruşda eýranlylara garşy söweşýän wagty Jimmi Karter we Ronald Reýgan administrasiýalary tarapyndan doly kabul ederliklidi.
Ol diňe ABŞ-nyň isleglerine garşy çykyp, Kuweýte çozup girende, ABŞ-nyň gözünde "ýamanlygyň we zulumyň keşbine" öwrüldi.
Demokratiýanyň diňe bir modeli bolup bilmejekdigi Waşingtonda hem aýdyň bolmaly.
Men ony tanamak we onuň ýanynda öwrenmek hormatyna eýe bolan merhum britaniýaly syýasy filosof Isaýa Berlin, dünýä hökümet ulgamynyň ýeke-täk modelini zor bilen ornaşdyrmaga synanyşmagyň, näme bolsa-da, hökman çaknyşyklara getirjekdigini we üstünlik gazanan halatynda diňe has uly zulumyň güýje girizilmegi bilen dowam etdirilip biljekdigini hemişe duýdurýardy.
Hakyky dowamly parahatçylyk we ösüş diňe tehnologiýa taýdan ösen we harby taýdan güýçli jemgyýetler dünýäde dürli dolandyryş görnüşleriniň bardygyny we olary agdarmaga synanyşmaga hudaýlyk hukugynyň ýokdugyny boýun alanda gelýär.
Hytaýyň söwda, ösüş we diplomatik syýasatynyň üstünliginiň syry şunda, sebäbi ol syýasy ulgamyna we ideologiýasyna garamazdan, beýleki ýurtlar bilen özara peýdaly gatnaşyklary ýola goýmaga çalyşýar.
Hytaýyň hökümet modeli, ABŞ-da we onuň dünýäniň dürli künjeklerindäki ýaranlary tarapyndan şeýle ýazgarylýar, soňky 40 ýylyň dowamynda ýurda beýleki ýurtlara garanyňda has köp adamy garyplykdan çykarmaga kömek etdi.
Hytaý hökümeti öz halkyny öň hiç haçan görmedik derejede gülläp ösýän abadançylyk, ykdysady howpsuzlyk we şahsy mertebe bilen üpjün edip gelýär.
Şonuň üçin Hytaýyňky barha köp jemgyýetler üçin haýran galdyryjy we barha köp nusga alynýan nusga öwrüldi. Bu bolsa öz gezeginde ABŞ-nyň Hytaýa bolan nägileligini, gaharyny we göripligini düşündirýär.
ABŞ-nyň hökümet ulgamy soňky ýarym asyryň dowamynda öz halkynyň ýaşaýyş derejesiniň pese gaçmagyna ýolbaşçylyk edip gelen bolsa, ony nähili demokratik diýip bolar?
ABŞ-nyň Hytaýdan senagat importy ABŞ-na inflýasiýanyň öňüni almaga we öz halky üçin öndürilen önümleriň bahalaryny pes derejede saklamaga mümkinçilik berdi.
Şeýle hem, COVID-19 pandemiýasyndaky ýokançlygyň we ölümiň görnüşleri ABŞ-daky köp sanly azlyk etniki toparlaryň, şol sanda afroamerikalylaryň, aziýalylaryň we ispanlaryň, şeýle hem garyp "rezervasiýalarynda" "gapda galýan" ýerli amerikanlaryň köp babatda kemsidilýändigini görkezýär.
Bu uly adalatsyzlyklar düzedilýänçä ýa-da iň bolmanda düýpli ýeňilleşdirilýänçä, ABŞ liderleriniň başgalara demokratiýa barada leksiýa okamagyny dowam etdirmegi nädogrydyr.
Ýerleşdirilen wagty: 2021-nji ýylyň 18-nji oktýabry
